Preloader Image

Bazylika Kolegiacka pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
godz. 19:30. Wstęp na koncerty bezpłatny.

piątek 28 sierpnia 2020

CONCERTO POLACCO Marek Toporowski

Heinrich Ignaz Franz von Biber – Requiem f-moll & Antonio Caldara – Stabat Mater

Kto śpiewa, podwójnie się modli!
Uczucia i przeżycia religijne od zawsze były najgłębszą potrzebą ludzkiego ducha. Nic nie wyraża tej potrzeby lepiej niż modlitwa, a w szczególności – modlitwa śpiewana (słynne powiedzenie: „Kto śpiewa, podwójnie się modli”). Świątynie Europy, różnych kultur, wieków i epok, zawsze rozbrzmiewały śpiewem religijnym. Tak było i jest do dzisiaj, a jednym z kościołów o wspaniałej akustyce – sprzyjającej sztuce dźwięków – jest bazylika kolegiacka w Strzegomiu.

Boga chwalono zarówno samym śpiewem (śpiewem chóralnym a cappella, a więc bez instrumentów), jak też muzyką wokalno-instrumentalną, podobnie jak można Go wielbić poezją, obrazem, rzeźbą, filmem czy po prostu swym życiem. Na różne sposoby i w różnych stylach. Obecne w nazwie naszego Festiwalu określenie a cappella jest dla muzyki religijnej kluczowe. Śpiew chóralny królował w świątyniach średniowiecznych i renesansowych, a do dziś zachowuje niezmienną atrakcyjność.

Program koncertu inauguracyjnego obejmuje utwory religijne epoki baroku. Heinrich Ignaz Franz von Biber (1644-1704) był wybitnym kompozytorem, a także wirtuozem skrzypiec. Pochodził z Czech, ale od młodości związał się z Salzburgiem, gdzie na arcybiskupim dworze został mianowany kapelmistrzem. Do historii przeszedł jako autor skrzypcowych, niezwykle wirtuozowskich i pełnych mistycyzmu „Sonat misteryjnych”. Tworzył także dzieła wokalno-instrumentalne. Ich przykładem jest Requiem f-moll. To bez wątpienia jedna z najpiękniejszych mszy żałobnych w muzyce dawnej. Subtelna poprzedniczka późniejszych, sławnych dzieł tego gatunku – Requiem Mozarta czy Messa da Requiem Verdiego. Requiem Bibera jest skupione, „kameralne”, od pierwszych taktów utrzymane w podniosłym, uroczystym nastroju. Są w nim fragmenty efektowne i dramatyczne (początek Dies irae), ale również bardziej liryczne, a niekiedy pod względem wokalnym wręcz popisowe. Biber napisał swój utwór ze swobodą doświadczonego mistrza.

Stabat Mater to średniowieczna sekwencja, opisująca cierpienie Matki Bożej stojącej pod Krzyżem Chrystusa. Jej autorem był prawdopodobnie Jacopone da Todi, poeta i franciszkanin. Do poruszających słów tej sekwencji (Miron Białoszewski tak zaczyna jej przekład: „Stoi Matka obolała,/Łzy pod krzyżem przepłakała,/Gdy na krzyżu Syn jej mrze”) muzykę napisało wielu wybitnych kompozytorów różnych epok (wśród nich Palestrina, Pergolesi, Schubert, Szymanowski, Penderecki).

W tym gronie znalazł się też włoski kompozytor Antonio Caldara (1670-1736). Pochodził z Wenecji, działał w wielu miastach Europy, a ostatnie lata życia spędził w Wiedniu jako wicekapelmistrz dworu cesarskiego. Pozostawił olbrzymi dorobek, ceniony jest m. in. jako mistrz oratorium, kantaty, a także utworów scenicznych. Właśnie w muzyce wokalnej najpełniej wyrażał się talent i maestria Caldary. Skomponował liczne dzieła religijne, w tym Stabat Mater. Utwór jest świadectwem opanowania przez artystę całej muzycznej tradycji włoskiego baroku. Śpiew zespołowy i solowy, szlachetność i ekspresja melodyki i harmonii, partie instrumentalne – wszystko włoski mistrz podporządkowuje ukazaniu głębi i znaczenia religijnego przesłania.

Artur Bielecki

sobota 29 sierpnia

CHÓR NARODOWEGO FORUM MUZYKI Agnieszka Franków – Żelazny

Felix Mendelssohn Bartholdy, Josef Rheinberger, Paweł Łukaszewski – utwory na chór a cappella

Bóg śpiewem uwielbiony
Motet jest gatunkiem muzycznym, który narodził się w późnym średniowieczu, ale swoją największą popularność uzyskał w epoce renesansu. W czasach Michała Anioła stał się – obok mszy – wprost symbolem europejskiej muzyki religijnej i rozkwitu polifonii. W epokach późniejszych motety utraciły aż tak eksponowaną pozycję, chociaż pojawiały się wciąż nowe (w XIX wieku komponowali je chętnie Mendelssohn-Bartholdy i Bruckner). Właśnie motety romantyczne dominują w programie koncertu Chóru Narodowego Forum Muzyki.

Joseph Rheinberger (1839-1901) był niemieckim kompozytorem, organistą i pedagogiem. Dziś nieco zapomniany, w swoim czasie należał do najbardziej cenionych muzyków, działał głównie w Monachium. Wychował wielu uczniów. Jako kompozytor reprezentował kierunek konserwatywny. Jego motet Anima nostra nawiązuje do słów z Psalmu 124 (Dusza nasza jak ptak się wyrwała/z sidła ptaszników,/sidło się porwało,/a my jesteśmy wolni). „Pieśń poranna” (Morgenlied) ukazuje obraz poranka (Gwiazdy już bledną), kiedy to słychać śpiew słowika, chwalącego Boga. Z kolei przepiękny motet Abendlied (Pieśń wieczorna) to utwór, opierający się na opowieści o uczniach z Emaus z Ewangelii według św. Łukasza (Zostań z nami, gdyż ma się ku wieczorowi i dzień się już nachylił).

Marcin Łukaszewski (rocznik 1972) to współczesny polski kompozytor, pianista, pedagog i teoretyk muzyki urodzony w Częstochowie. Pochodzi z muzycznej rodziny. Jego utwory chętnie wykonują zespoły chóralne w Polsce i za granicą. Pięknym przykładem jest De profundis z cyklu „Tre pezzi sacri” z roku 1997. To rodzaj współczesnego motetu, zainspirowanego słowami sławnego Psalmu 130 (Z głębokości wołam do Ciebie, Panie). Dramatyczne kulminacje utworu doskonale ilustrują wołanie grzesznika do Stwórcy.

Słynny „klasyk romantyzmu” Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847) był nie tylko kompozytorem, ale również pianistą, dyrygentem, organizatorem życia muzycznego i pedagogiem m. in. z zakresu śpiewu solowego. Oprócz powszechnie znanych dzieł instrumentalnych i wielkich oratoriów („Eliasz” i „Paulus”) pozostawił bardzo cenne utwory chóralne, w tym motety. Herr, sei gnädig to krótka modlitwa na wieczorne nabożeństwo. Motet Richte mich Gottpochodzi z „Trzech psalmów” op. 78 (Wymierz mi, Boże, sprawiedliwość/i broń mojej sprawy/przeciw ludowi, co nie zna litości). W rozbudowanym Warum toben die Heiden dialogują dwa chóry czterogłosowe, słowa zaczerpnięte są z Psalmu 2 (Dlaczego narody się buntują,/czemu ludy knują daremne zamysły?). Kolejny motet jest muzycznym opracowaniem Psalmu 22 (Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?), dramaturgię utworu potęguje dialog solisty i chóru. Program koncertu zamyka przepełniony spokojem i ufnością utwór Denn Er hat seinen Engeln befohlen, ze słowami Psalmu 91, mówiącego o Bożej opiece (Bo swoim aniołom dał rozkaz o tobie,/aby cię strzegli na wszystkich twych drogach).

Artur Bielecki

niedziela 30 sierpnia

CAPELLA CRACOVIENSIS Jan Tomasz Adamus

Arvo Pärt – utwory na chór a cappella
Johannes Brahms – 4 Lieder Op. 17 na głosy żeńskie, dwie waltornie i harfę

Mistyczne pejzaże
Kompozytor i poeta Wacław z Szamotuł (ok. 1525-ok. 1560) był jednym z największych talentów w historii muzyki polskiej. Starannie wykształcony, działał na dworze królewskim Zygmunta Augusta na stanowisku kompozytora, potem zaś na dworze Mikołaja Radziwiłła w Wilnie. Zmarł młodo, a jego twórczość zachowała się do naszych czasów niestety fragmentarycznie. O warsztatowym mistrzostwie i głębokiej ekspresji muzyki Wacława z Szamotuł świadczy czterogłosowa pieśń Modlitwa, gdy dziatki spać idą (nazywana też od pierwszych słów tekstu „Już się zmierzcha”). Ta urzekająca subtelną prostotą kompozycja stanowić będzie ramy występu zespołu Capella Cracoviensis.

W epoce romantyzmu pieśń solowa i chóralna stanowiła kluczowy gatunek muzyczny. Najpełniej wyrażała postulowaną przez ówczesnych artystów „romantyczną syntezę sztuk”. Do mistrzów gatunku należał Robert Schumann (1810-1856). Jego 8-głosowy utwór An die Sterne (Do gwiazd) powstał do słów wiersza Friedricha Rückerta, to nastrojowa pieśń, w której spojrzenie w gwiazdy inspiruje poetę do metafizycznych pytań o nadzieję i wyższy, duchowy sens ludzkiego życia.

Młodsze pokolenie romantyków niemieckich reprezentował Johannes Brahms (1833-1897). W swojej twórczości chętnie odwoływał się do muzycznej przeszłości, do klasycyzmu, baroku, a nawet wcześniejszych wzorców. Świadczy o tym jego rozbudowany i zapatrzony w renesans i barok motet Warum ist das Licht gegeben z roku 1878. Brahms wybrał do utworu fragmenty tekstów z Biblii, w motecie stawia pytanie o sens ludzkiego cierpienia. Jak refren powraca słowo Warum(Dlaczego?). Kompozytor przywołuje Skargę Hioba, a także Lamentacje oraz fragment Listu św. Jakuba Apostoła (Oto wychwalamy tych, co wytrwali). Na koniec nadzieję i pocieszenie przynosi chorał Marcina Lutra, odwołujący się do woli Bożej. Również z Biblii zaczerpnął Brahms słowa do okolicznościowego cyklu trzech motetów Fest-und Gedenksprüche op. 109. Utworem tym kompozytor wyrażał wdzięczność za przyznanie mu honorowego obywatelstwa Hamburga, jego rodzinnego miasta.

Estończyk Arvo Pärt należy do najsławniejszych kompozytorów współczesnych. Urodził się 11 września 1935 roku w Paide w Estonii. Arvo Pärt stworzył własny, niezwykle oryginalny styl, nazywany często techniką tintinnabuli (z łaciny: „dzwoneczki”, „styl dzwoneczkowy”). Cechami tego stylu są prostota („buduję z najbardziej elementarnego surowca – trójdźwięku, jednej wybranej tonalności”), kontemplacyjny nastrój, konsonansowa harmonika (cytat według Agaty Krawczyk). Wartości te idealnie wpisują się w tradycje muzyki religijnej, dotykają sfery sacrum.

Dzieła Pärta poruszają mistycznym wymiarem, skłaniają do refleksji, jak w Nunc dimittis, nawiązującym do sławnego Kantyku Symeona. Tribute to Caesar i The Woman with the Alabaster Box to surowe, quasi-deklamacyjne opowieści z Ewangelii wg św. Mateusza. Tajemnicze Solfeggio z roku 1963 opiera się na gamie C-dur, tekst składa się z samej solmizacji. The Deer’s Cry (2007) można określić jako medytację Chrystusa, utwór zainspirowany jest historią o św. Patryku, patronie Irlandii. Również „Gwiazda Poranna” (Morning Star), napisana dla uczczenia jubileuszu Uniwersytetu w Durham, wyraża wiarę w Zbawiciela, gdyż to „Christ is the Morning Star”.

Artur Bielecki